چرا برای بد نیاوردن بزنیم به تخته؟! ریشه های درختیِ یک باور
به گزارش تور ارمنستان ارزان، عبارت بزنم به تخته یا معادل های جهانی آن، فراتر از یک تکیه کلام ساده، بقایای یکی از کهن ترین آیین های بشری یعنی جادوی آپوتروپیک (Apotropaic Magic) است. این عمل که برای دور کردن بدشانسی یا چشم زخم انجام می گردد، ریشه در پرستش ارواح درختان و باور به قدرت محافظتی طبیعت دارد.
در این مقاله، ما به اعماق تاریخ نفوذ می کنیم تا بفهمیم چگونه یک حرکت فیزیکی ساده، هزاران سال از فیلتر تمدن ها، ادیان و تغییرات علمی عبور نموده و همچنان در دنیای مدرن امروزی به عنوان یک پناهگاه روانی به جای مانده است. از جنگل های مه آلود سلت ها تا کلیساهای قرون وسطی، این سفری به ریشه های یک باور مشترک است.
01
فلسفه جادوی آپوتروپیک و دفع نیروهای شر
واژه آپوتروپیک از ریشه یونانی به معنای دور کردن گرفته شده است. این نوع جادو شامل اشیا، نمادها یا اعمالی است که برای عقب راندن نفوذ شیطانی یا بدشانسی طراحی شده اند. بزنیم به تخته در واقع یک عمل نمادین برای ایجاد سد دفاعی است. در دوران باستان، مردم معتقد بودند که وقتی از خوشبختی خود صحبت می نمایند، حسادت موجودات نامرئی یا ارواح خبیث برانگیخته می شود. ضربه زدن به چوب، روشی برای خنثی کردن این حسادت و جلوگیری از دخالت نیروهای منفی در مسیر موفقیت بود. این مفهوم در بسیاری از فرهنگ ها با نمادهایی مثل چشم زخم یا نعل اسب همپوشانی دارد.
02
ارواح درختان؛ ساکنان باستانی چوب ها
بسیاری از اسطوره شناسان ریشه این حرکت را در باورهای اقوام سلت (Celts) و آلمانی های باستان جستجو می نمایند. آن ها معتقد بودند که ارواح و خدایان در میان تنه درختان زندگی می نمایند. درختانی مانند بلوط، زبان گنجشک و فندق مقدس شمرده می شدند. وقتی کسی با صدای بلند از شانس خود تعریف می کرد، به تنه درخت ضربه می زد تا روح درخت را بیدار نموده و از او درخواست محافظت کند. از سوی دیگر، ضربه زدن به چوب می توانست صدایی ایجاد کند که مانع از شنیدن صحبت های فرد به وسیله شیاطین شود. در واقع، درخت به عنوان یک آنتن یا واسطه بین دنیای فانی و قلمرو خدایان عمل می کرد.
03
تغییر چهره در مسیحیت؛ چوب صلیب مقدس
با ظهور مسیحیت، بسیاری از سنت های پاگان (Pagan) نابود نشدند بلکه تغییر شکل دادند. کلیسا ادعا کرد که عمل لمس کردن چوب به معنای لمس کردن قطعاتی از صلیب واقعی (True Cross) حضرت عیسی است. در قرون وسطی، لمس کردن صلیب های چوبی یا آثار مقدس چوبی در کلیساها راهی برای جلب برکت و دوری از گناه یا بلایا بود. به این ترتیب، باوری که ریشه در پرستش طبیعت داشت، ردای مذهبی به تن کرد و به بقای خود ادامه داد. این انتقال فرهنگی باعث شد که حتی پس از عصر روشنگری، این عادت در میان مسیحیان اروپا به شدت تثبیت شود.
04
تفاوت های فرهنگی؛ از زدن تا لمس کردن
جالب است که این آیین در همه جا یکسان نیست. در ایالات متحده و کانادا بیشتر از عبارت بزن به تخته (Knock on wood) استفاده می شود که بر ایجاد صدا تاکید دارد. اما در بریتانیا، استرالیا و بسیاری از کشورهای مشترک المنافع، عبارت لمس کردن چوب (Touch wood) رایج تر است. در فرهنگ ایتالیایی، به جای چوب، آهن را لمس می نمایند (Toccare ferro) که ریشه در باورهای مرتبط با قدرت فلز در برابر جادوگران دارد. در ایران نیز، بزنیم به تخته با مفهوم چشم زخم پیوند خورده است و اغلب با عباراتی مثل گوش شیطان کر یا ماشاالله همراه می شود که نشان دهنده ترکیب باورهای کهن با آموزه های پس از اسلام است.
05
دیدگاه روان شناسی؛ کنترل بر غیرقابل کنترل ها
روان شناسان معتقدند که بزنیم به تخته شکلی از تفکر جادویی (Magical Thinking) است. انسان ها در مواجهه با عدم قطعیت و ترس از دست دادن موفقیت، دچار اضطراب می شوند. انجام یک عمل فیزیکی ساده مانند ضربه زدن به میز، به مغز حس کاذبی از کنترل بر محیط می دهد. مطالعه ای در دانشگاه شیکاگو نشان داد که انجام فیزیکی این عمل، ترس از وقوع حوادث ناگوار را به شدت کاهش می دهد. در واقع، این کار به عنوان یک دکمه بازنشانی (Reset) عمل می نماید که اضطراب ناشی از وسوسه شدن سرنوشت را خنثی می سازد.
06
ارتباط با مفهوم کاتارسیس و تخلیه هیجانی
در جامعه شناسی، این عمل را می توان نوعی کاتارسیس (Catharsis) یا تخلیه هیجانی کوچک دانست. وقتی فردی از یک دستاورد بزرگ صحبت می نماید، ناخودآگاه احساس گناه یا ترس از غرور (Hubris) در او شکل می گیرد. در تراژدی های یونان باستان، غرور بیش از حد همیشه با مجازات خدایان همراه بود. بزنیم به تخته در واقع یک حرکت متواضعانه است که به کائنات می گوید: من می دانم که این موفقیت شنماینده است و برای حفظ آن به قدرت های برتر متوسل می شوم. این کار باعث می شود فشار روانی ناشی از قضاوت احتمالی دیگران یا نیروهای ماورایی از روی دوش فرد برداشته شود.
07
بازتاب در رسانه ها و فرهنگ عامه
این باور چنان در گوشت و پوست جوامع نفوذ نموده که در ادبیات و سینما نیز مکرراً دیده می شود. در بسیاری از فیلم های هالیوودی، شخصیت های شکاک نیز در لحظات بحرانی ناخودآگاه به تخته می کوبند. آهنگ های مشهور، از موسیقی بلوز گرفته تا پاپ، از این اصطلاح برای توصیف شنمایندگی عشق یا شانس استفاده نموده اند. این تکرار مدام در رسانه ها باعث شده است که حتی نسل های تازه که هیچ اطلاعی از ارواح درختان یا صلیب های مقدس ندارند، این رفتار را به عنوان بخشی از پروتکل های اجتماعی کلامی بیاموزند و تکرار نمایند.
08
سوءبرداشت های تاریخی و خطاهای علمی
در گذشته بعضی تصور می کردند که این عمل ریشه در فرار از دست جادوگران دارد که از صدای تق تق می ترسیدند. اما تحقیقات مدرن مردم شناسی نشان می دهد که این یک تئوری سطحی است. بعلاوه در دوره ای از قرن نوزدهم، بعضی پزشکان فکر می کردند که ضربه زدن به اجسام سخت می تواند الکتریسیته ساکن بدن را تخلیه نموده و از بیماری های عصبی جلوگیری کند! این کوشش های شبه علمی برای توجیه یک خرافه، نشان می دهد که انسان همیشه در پی علتی منطقی برای رفتارهای غریزی و سنتی خود می شود، حتی اگر آن علت کاملاً اشتباه باشد.
09
تخته یا پلاستیک؟ چالش دنیای مدرن
یکی از پرسش های طنزآمیز و در عین حال فلسفی امروز این است: اگر میزی که به آن می زنیم از پلاستیک یا ام دی اف (MDF) باشد، آیا باز هم اثر می نماید؟ :) از منظر سنت گرایان، جادو در ذات ماده (چوب طبیعی) نهفته است زیرا چوب زمانی زنده بوده و روح داشته است. اما از منظر روان شناسی مدرن، اثر این کار کاملاً در فکر فرد است. بنابراین، حتی اگر به یک سطح پلاستیکی ضربه بزنید، مغز شما آن را به عنوان نمادی از تخته می پذیرد و آرامش روانی حاصل می شود. این نشان دهنده گذار از اصالت ماده به اصالت نماد در دنیای تازه است.
10
ارتباط با تئوری احتمالات و شانس
در ریاضیات و آمار، مفهومی به نام بازگشت به میانگین (Regression toward the mean) وجود دارد. وقتی شرایط به طور غیرعادی خوب است، احتمال اینکه در آینده نزدیک کمی بدتر شود زیاد است. انسان های باستان این نوسانات آماری طبیعی را به عنوان چشم زخم یا خشم خدایان تفسیر می کردند. بزنیم به تخته روشی بود برای مدیریت این ترس از افت احتمالی. در واقع، این آیین یک کوشش ابتدایی برای درک و مقابله با قوانین پیچیده احتمال در دنیایی بود که هیچ ابزار محاسباتی دقیقی برای آن وجود نداشت.
11
سناریوهای روزمره؛ چرا هنوز این کار را می کنیم؟
فرض کنید در یک مصاحبه شغلی شرکت نموده اید و احساس می کنید عالی بوده است. وقتی به دوستتان می گویید فکر کنم قبول می شوم، ناخودآگاه به اولین وسیله چوبی نزدیکتان ضربه می زنید. این حرکت، یک مکانیزم دفاعی در برابر ناامیدی احتمالی است. اگر قبول نشوید، می توانید بگویید شاید به مقدار کافی محکم نزدم یا این خرافات فایده ای ندارد. اما اگر قبول شوید، این باور در فکر شما تقویت می شود. این چرخه تقویت مثبت (Positive Reinforcement) باعث می شود خرافات هزاران سال زنده بمانند، چرا که فکر انسان تمایل دارد موفقیت ها را به اعمال خود و شکست ها را به عوامل بیرونی نسبت دهد.
12
آینده خرافات در عصر هوش مصنوعی
با پیشرفت علم و تکنولوژی، انتظار می رفت که این گونه باورها محو شوند. اما واقعیت این است که تکنولوژی خود اضطراب های تازهی ایجاد نموده است. امروزه ممکن است مردم هنگام آپلود یک فایل مهم یا اجرای یک کد پیچیده، به بدنه لپ تاپ خود بزنند. ریشه این رفتار تغییر ننموده است؛ همان طور که انسان غارنشین از رعد و برق می ترسید و به درخت پناه می برد، انسان امروزی از باگ های نرم افزاری و نوسانات مالی می ترسد و به همان حرکات تسکین دهنده قدیمی متوسل می شود. بزنیم به تخته تا زمانی که عدم قطعیت در زندگی بشر وجود داشته باشد، باقی خواهد ماند.
بزنم به تخته چیزی بیش از یک عادت ساده است؛ این پیوندی نامرئی میان ما و اجدادمان در هزاران سال پیش است. این عبارت نشان می دهد که علیرغم تمام پیشرفت های علمی، قلب تپنده انسان همچنان در پی امنیت در آغوش نمادها و آیین های کهن می شود. شاید ارواح دیگر در درختان زندگی ننمایند، اما احتیاج ما به باور داشتن به چیزی که از ما محافظت کند، هرگز از بین نخواهد رفت.
دکتر علیرضا مجیدی
پزشک، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران
دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران .
با بیش از 20 سال نویسندگی ترکیبی مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!
دربارهٔ علیرضا مجیدی در خبرنگاران